संविधानवाद :आशय आणि तत्वे

प्रस्तावना:

संविधानवाद ही संकल्पना समकालीन वैश्विक राजकारणात चर्चेचा विषय बनला आहे. बहुतांश वसाहतींना स्वातंत्र्य प्राप्त झाल्यानंतर आपल्या स्वतंत्र राष्ट्राची वाटचाल कशी असावी, प्रगतीची दिशा कशी असावी, राष्ट्रीय आर्थिक विकास साध्य करत करत आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील आपली भूमिका कशी राहिल इ. संदर्भाने विचार करता यावरील पर्यायी विचार म्हणुन संविधानवाद पुढे आला आहे. आणि दुसऱ्या महायुध्दानंतर जगाची विभागणी विचारसरणीच्या आधारावर साम्यवाद व उदारमतवादी लोकशाही अशी झाली. परंतु पुढील काळात याच आधारावर संविधानवादाचा अभ्यास करण्यात येवु लागला. आधुनिक राज्यशास्त्रातील विद्याशाखेच्या कक्षा अधिक अधिक वृध्दींगत होऊन अभ्यासाचे केंद्र काल्पनिक व आदर्शवादाकडून वास्तवावर आधारित अनुभवशील, व्यावहारिक व प्रयोगशिलतेकडे वळला आहे. त्यामुळे मानवी जीवनाचे दैनंदिन प्रश्न व गुंतागुंतीच्या सोडवणुकीसाठी राज्यशास्त्र अधिक लोकाभिमुख झाले आहे. पारंपारिक राज्यशास्त्रामध्ये मुल्य, आदर्श, कल्पनावाद, तर्क व निगमनात्मकता हा प्रमुख आधार होता व तत्कालीन व्यावहारिक प्रश्नाऐवजी भविष्यातील भाकीते आधुनिक राज्यशास्त्रांनी नाकारून, वेळप्रसंगी टिका करून विज्ञानाच्या परिमापात राजकीय क्रिया, राजकीय प्रक्रिया व राजकीय सत्तेचा अभ्यास करु लागले आहेत. त्यासाठी अनुभव, संशोधन, अगमनात्मक पध्दत व प्रयोगशिलता, अंतरविद्याशाखीय दृष्टीकोन, मुल्यनिरपेक्षता, गुणात्मक आणि संख्यात्मक, वैज्ञानिक पध्दती इ. च्या अभ्यासपध्दतीच्या अंगिकारामुळे तुलनात्मक पध्दतीचा विकास झाला. परिणामी अनेक संकल्पनांना नविन आशय प्राप्त झाला. त्या संकल्पनांमध्ये संविधानवाद ही महत्वाची संकल्पना आहे. म्हणुन हा विषय अभ्यासासाठी महत्वाचा ठरतो.

      आधुनिक राज्यशास्त्रातील विद्याशाखेच्या कक्षा अधिक अधिक वृध्दींगत होऊन अभ्यासाचे केंद्र काल्पनिक व आदर्शवादाकडून वास्तवावर आधारित अनुभवशील, व्यावहारिक व प्रयोगशिलतेकडे वळला आहे. त्यामुळे मानवी जीवनाचे दैनंदिन प्रश्न व गुंतागुंतीच्या सोडवणुकीसाठी राज्यशास्त्र अधिक लोकाभिमुख झाले आहे. पारंपारिक राज्यशास्त्रामध्ये मुल्य, आदर्श, कल्पनावाद, तर्क व निगमनात्मकता हा प्रमुख आधार होता व तत्कालीन व्यावहारिक प्रश्नाऐवजी भविष्यातील भाकीते आधुनिक राज्यशास्त्रांनी नाकारून, वेळप्रसंगी टिका करून विज्ञानाच्या परिमापात राजकीय क्रिया, राजकीय प्रक्रिया व राजकीय सत्तेचा अभ्यास करु लागले आहेत. त्यासाठी अनुभव, संशोधन, अगमनात्मक पध्दत व प्रयोगशिलता, अंतरविद्याशाखीय दृष्टीकोन, मुल्यनिरपेक्षता, गुणात्मक आणि संख्यात्मक, वैज्ञानिक पध्दती इ. च्या अभ्यासपध्दतीच्या अंगिकारामुळे तुलनात्मक पध्दतीचा विकास झाला. परिणामी अनेक संकल्पनांना नविन आशय प्राप्त झाला. त्या संकल्पनांमध्ये संविधानवाद ही महत्वाची संकल्पना आहे. म्हणुन हा विषय अभ्यासासाठी महत्वाचा ठरतो.

संविधानवादाचा आशय :

संविधानवाद एक गुंतागुंतीची संकल्पना आहे. आधूनिक राजकीय चिंतनामध्ये संविधानवादाची उपयुक्तता प्रतिपादन करण्यात आली आहे. यामध्ये शासक व शोषीतावर नियंत्रणाची व्यवस्था संविधानाव्दारे करण्यात येते आणि नियंत्रणाची व्यवस्था संस्थागत करण्यात आली. याच्या पालनाचा आग्रह संविधानवादात धरण्यात आला आहे. संविधानवाद म्हणजे ‘शासन आणि शाषितावर नियंत्रणाची संविधानाद्वारे स्थापित संस्थागत व्यवस्था संविधानवाद आहे’ असे विलियम जी. एण्ड्रयुज यांनी प्रतिपादन केले आहे. संविधानवादाचा आशय ‘मर्यादित शासन’ असा आहे. या अंतर्गत शासनावर दोन प्रकारच्या मर्यादा लावल्या जातात. काही बाबतीत शक्ती प्रयोगाची प्रक्रिया निश्चीत केली जाते. तर काही बाबतीत शासनाच्या शक्तीप्रयोगावर निर्बंध लावले जातात. म्हणुन संविधानवादाच्या दोन बाजु आहेत. एक स्वातंत्र्यता तर दुसरी प्रक्रिया संदर्भातील आहे.

पिनॉक आणि स्मिथ या अभ्यासकांनी संविधानवादाचा आशय स्पष्ट करताना म्हणतात की, संविधानवाद निव्वळ प्रक्रिया आणि तथ्याचे नाव नाही तर राजकीय शक्तीच्या संघठणाचे प्रभावशाली नियंत्रण देखील आहे. तसेच प्रतिनिधित्व, प्राचीन परंपरा किंवा भविष्यकालीन अपेक्षेचे प्रतिक आहे. 

सेबाईनच्या मते, ‘‘अरिस्टॉटलच्या संविधानवादात तीन प्रमुख तत्व आहेत. 1) असे शासन जनतेच्या हिताचे असते. 2) कायद्याचे राज्य 3) जनतेच्या इच्छेवर आधारित असते. 

राऊसैक जे. एस. यांच्या मते, ‘एका धारणेच्या स्वरुपात संविधानवाद अनिवार्यपणे मर्यादित शासन आणि शासन व शाषीतावर नियंत्रणाची व्यवस्था आहे.’ तात्पर्य, एक असे शासन ज्याची शक्ती कायद्याद्वारे नियमित व आवश्यकता भासेल तेव्हा मर्यादित केली जाते. याअंतर्गत शासनाची शक्ती देशातील नागरिकांचे अधिकार आणि स्वातंत्र्यामध्ये योग्य समन्वय स्थापन करतो. यामुळे शासन आणि नागरिक दोघेही आपले कर्तव्य योग्य प्रकारे पार पाडु शकतील अशी व्यवस्था राजकीय व्यवस्थेच्या संचलनासाठी संविधानामध्ये केलेली असते. संविधान असे नियम, कायद्याचे संकलन आहे ज्या आधारावर देशाचे शासन चालते. अशा स्वरूपात संविधान कोणत्याही देशातील शासन व्यवस्थेची दिशा निर्धारित करतो. सरकारला नियंत्रित करण्याबरोबरच त्यास कायद्यानुसार कोणताही भेदभाव न करता व्यवहार करण्याचा निर्देश होतो. एकीकडे राज्याची अधिकारवादी तंत्राच्या विरोधी नागरिकांचे अधिकार आणि स्वातंत्र्याची हमी प्रदान करतो तर दुसरीकडे संविधान नागरिकाला देखिल राज्याप्रती त्यांच्या कर्तव्याचा बोध करतो. अशाप्रकारे एक संविधानिक व्यवस्थेमध्ये राज्य आणि सरकार दोन्ही संविधानाच्या अनुसार कार्य करण्यासाठी बांधिल आहेत. सामान्यपणे संविधान शक्तीच्या (सत्ता) उपयोगाला मर्यादित करतो. हा मुलभूत नियम प्रदान करतो जो राज्याला निरंकुश होण्यापासुन वाचवतो. म्हणुन संविधानवादाची खरी सार्थकता संविधानावर आहेत. 

प्रसिध्द राज्यशास्त्रज्ञ व न्यायशास्त्री ए. वी. डायसी यांच्या मते, संविधानवादाची संकल्पना कायद्याचे शासन ही धारणा अधिक जवळची आहे. डायसी यांनी संविधानवादाच्या मुख्य तीन कारणाकडे संकेत केला आहे. 1) सरकार अधिकारी वर्ग आणि अभिकर्ता कायद्यानुसार कार्य करण्यास जबाबदार आहेत. 2) संविधानिक नियमांना सुस्पष्ट प्रकाशित, स्थिर, निष्पक्ष आणि जनतेचे जीवन, संपत्ती इ. सारख्या मुलभूत अधिकारांचे रक्षण करणारे असावे. 3) कायदे निर्मिती, अंमलबजावणी, अधिनिर्णित करण्याची प्रक्रिया सोईस्कर, तसेच निष्पक्ष आणि प्रभावी असावी. ऐतिहासिक दृष्टीने संविधानवाद केवळ परकीयच नाही तर देशातील शासकांची मनमानी कारभारावर लगाम घालण्याचे एक शस्त्र आहे. उत्तर अमेरिकेतील वसाहतीतील जनतेने देशी शासनाशी असंतुष्ट होवुन प्रारंभी जनतेने संसदे सहित ब्रिटीश राजा द्वारे नेमलेला वसाहतीक गव्हर्नरची शक्ती आणि नंतर ब्रिटीश संसदेद्वारा निर्माण करण्यात आलेल्या कायद्याअंतर्गत त्यांच्याकडून कर लावण्याची शक्ती मर्यादित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला व जनतेने विद्रोह केला. अशाप्रकारे संविधानवाद, वसाहतिक आणि साम्राज्यवादाच्या विरूध्द संघर्ष होणे अविभाज्य भाग बनला होता. उदारमतवादी तत्वज्ञानापासुन संसदीय लोकशाही शासनाच्या मार्गाने स्वातंत्र्य, समता, बंधुत्व, न्याय इ. मुल्यांच्या समावेशातुन संविधान अस्तित्वात येण्यास सुरुवात झाली. तर दुसÚया महायुध्दानंतर वसाहतिक जोखडातुन मुक्त झालेल्या लॅटिन अमेरिका, आशिया, दक्षिण आफ्रिका इ. खंडातील बहुतांश देशांनी लोकशाही मार्गाची कास धरली. तर मार्क्सवादी तत्वज्ञानाने प्रभावित होवुन साम्यवादाला आदर्श मानणाÚया देशांनी आपल्या संविधानात या तत्वांचा अंतर्भाव केला. तर विकसनशिल देशांचे संविधान मिश्र स्वरूपाचे आहे. 

संविधानवादाची तत्वे : 

संविधानवादाची संकल्पना अशा राजकीय व्यवस्थेअंतर्गत राहते जेथे एका संविधानाअंतर्गत निर्देशित असते आणि आवश्यक स्वरूपात मर्यादित शासन आणि कायद्याचे राज्याला प्रतिबिंबित करते. परिणामी देशातील संविधान राजकीय व्यवस्थेच्या आधारभूत संरचनेची स्थापना करते. ज्याद्वारे जनतेवर सरकार सत्ता प्रस्थापित करते. कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायमंडळाच्या स्थापनेबरोबरच शासनाची शक्ती, जबाबदारी व एकदुसÚयाच्या संबंधाला विनियमित करते. कायदेशीर शासन लोकशाहीच्या पोषणासाठी अपरिहार्य आहे. म्हणुन संसदीय, अध्यक्षीय, एकात्मक, संघात्मक लोकशाही शासन व्यवस्था ही उदारमतवादी संविधानाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. जगातील ज्या देशात संविधानिक व्यवस्था प्रचलित आहे ते संविधान संविधानवादाच्या प्रभावाशिवाय अस्तित्वात आलेले नाही. म्हणुन संविधानवादाची काही तत्वे किंवा लक्षणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. 

1) सर्वोच्च कायदा (संविधान) : 

संविधानवादाच्या प्रमुख तीन संकल्पना विचारात घेतल्या जातात. पाश्चिमात्य संविधानवाद, साम्यवादी संविधानवाद आणि विकसनशील राष्ट्राचा मिश्र संविधानवाद. परंतु वर्तमान, समकालीन काळात प्रामुख्याने संविधानवादाचा विचार पाश्चिमात्य संविधानवादावर आधारित आहे. यादृष्टीने संविधान महत्वपूर्ण तत्व आहे. कारण संविधानाच्या अस्तित्वाशिवाय संविधानवादाची कल्पना करता येत नाही. संविधानवाद शासनाच्या सत्तेला मर्यादित करण्याची संस्थागत कायदेशीर व्यवस्था आहे आणि ही संस्थागत व्यवस्था संविधानाची देणगी सैध्दांनिक दृष्टीने लिखित, अलिखित, विकसित, निर्मित, लवचिक व कठोर कसेही असेल परंतु विकसित, अलिखित आणि पारिभाषीक दृष्टीने लवचिक संविधान जवळपास इतिहासजमा झाली आहेत. आणि त्या आधारावर संविधानवाद शक्य झाले आहे. म्हणुन संविधान हा संविधानवादाचा आधार आहे. 

2) मुलभूत अधिकार आणि संरक्षण :

लोकशाही शासनव्यवस्थेत संविधानाअंतर्गत मुलभूत अधिकाराची तरतुद केलेली आहे. उदा. भारतीय राज्यघटनेत 12 ते 35 कलमाअंतर्गत ही तरतुद करण्यात आली आहे. अमेरिकेतील राज्यघटनेत अधिकारासंदर्भात दहा घटनादुरुस्ती केलेल्या आहेत. त्या माध्यमातुन नागरिकांच्या मुलभूत अधिकाराची व्यवस्था केलेली आहे. आणि त्यावेळेपासुन अशी मान्यता प्राप्त झाली आहे की, मुलभूत अधिकाराची तरतुदींचा समावेश संविधानामध्ये असावा. यामुळे नागरिकांच्या अधिकारांच्या शासनाच्या इच्छेवर निर्भर राहण्याची वेळ येवु नये व घटनादुरुस्तीशिवाय सहजासहजी शासनाचा हस्तक्षेप अधिकारावर वाढु नये. न्यायालयाचे संरक्षण प्राप्त आहे. स्वतंत्र न्यायपालिका संविधानवादाची एक अट आहे. न्यायालय मुलभूत अधिकाराचे हनन करणाÚया कायद्याला अवैध घोषित करतो. कार्टर आणि हर्जे लिहीतात की, मुलभूत अधिकार व स्वातंत्र न्यायालय प्रत्येक संविधानवादाचे सामान्य आणि अनिवार्य वैशिट्ये आहे. 

3) जनतेप्रती उत्तरदायित्व : 

संविधानवाद हुकुमशाही किंवा अधिनायिकवादी राष्ट्रामध्ये शक्य नाही. तसेच लोकशाही म्हणजेच संविधानवाद व संविधान लोकशाही शासनव्यवस्थेच्या समान आहेत अशी चुकीची समजुत करुन घेवु नये. उदा. जर्मनी कदाचित लोकशाही राष्ट्र म्हणुन ओळखले जावु शकत होते. कारण जर्मनीत संविधानवादाचे अस्तित्व होते. सरकार सत्तेचा प्रयोग कायद्यानुसार होत नव्हता, ना निरंकुश व मनमानीप्रमाणे. दुसरीकडे वर्तमानकाळात लोकशाही शासन म्हणवणाÚया तथाकथित देशात जनतेद्वारे निर्वाचित सरकार ज्या प्रकारे मनमानी कारभार करतो त्यामुळे प्रत्येक लोकशाही राज्य संविधानवादी देश म्हणुन ओळखल्या जाण्याची शक्यता नाही. परंतु लोकशाही आणि संविधानवाद परस्पर समान नसुन देखिल लोकशाही शासन संविधानवादाची पूर्व अट आहे. लोकशाही शासन हे जनतेला जबाबदार असते. कारण जोपर्यंत संविधानिक मार्गाने सार्वजनिक कल्याण करणे अभिप्रेत आहे. म्हणुन शासन अंतिम जनतेप्रति जबाबदार आहे. 

4) सत्तेचे विकेंद्रीकरण :

अनेक लोकशाहीवादी व कायद्याच्या अभ्यासकांनी व्यक्ती स्वातंत्र्याच्या जोपासणेसाठी सत्ता विकेंद्रीकरणाचे समर्थन केले आहे. प्रसिध्द अभ्यासक कार्ल जे. फ्रेडरिक म्हणतात की, सत्ता विभाजन सभ्य शासनाचा आधार आहे. आणि हाच संविधानवादाचा अभिप्राय आहे. मॉण्टेस्क्यु यांनी आपल्या ‘द स्पीरीट ऑफ लॉज’ (1749) या संदर्भ ग्रंथामध्ये ‘सत्ता विभाजन सिध्दांत एक लवचिक आणि गतिशिल सिध्दांत आहे, ज्याचा मुळ उद्देश सत्तेच्या दुरुपयोगाविरुध्दची व्यवस्था आहे. संविधानवादात सत्ता विकेंद्रीकरणाची हीच धारणा अभिप्रेत आहे. कारण सत्तेचे विकेंद्रीकरण सत्तेच्या दुरुपयोगाविरुध्द सुरक्षात्मक कार्य करते. म्हणुन लोकशाही शासन व्यवस्थेमध्ये याच सुत्राचा अंगीकार करण्यात आला आहे. 

5) नियंत्रण व संतुलनाचे तत्व :

ज्गातील बहूतांश लोकशाही देशात संविधानाद्वारे नियंत्रण व संतुलनाचे तत्व स्विकारले आहे. कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ व न्यायमंडळ या शासनाच्या तीनीही अंगांना मनमानी कारभार करता येत नाही. एकमेकांच्या कामात हस्तक्षेप न करता आपआपल्या अधिकारक्षेत्रात कार्य करण्याचे स्वातंत्र्य प्राप्त होते. परंतु यासाठी कायद्याचे राज्य असणे अनिवार्य आहे. तसेच शासक वर्गाद्वारे सत्तेचा दुरुपयोग करण्यात येवु नये. संविधानवादाचा प्रमुख आधार कायद्याचे राज्य आणि मर्यादित शासन आहे. याद्वारे निर्माण व संतुलनाचे तत्व साकार होवु शकते. कारण सत्ता व्यक्तीला भ्रष्ट करते आणि निरंकुश सत्ता पूर्णपणे भ्रष्ट करते, हे मानवी स्वभावातील वास्तविकता आहे. म्हणुन संविधानवाद सत्तेला मर्यादित करणारी व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेद्वारे नियंत्रण व संतुलन कायम करता येते. 

6) शांततापूर्ण सत्ता परिवर्तन व सहअस्तित्व :

संविधानवादाच्या यशस्वीतेसाठी संसदीय व शांततापूर्ण आयुधाचा उपयोग करणे नितांत आवश्यक आहे. जर वारंवार हिंसेच्या व शक्तीच्या प्रयोगातुन सत्ता परिवर्तन होत असेल तर संपूर्ण राजकीय व्यवस्थाच मोडकळीस येवु शकते. म्हणुन कार्ल जे. फ्रेडरिक लिहीतात की, ‘सुव्यवस्थित परिवर्तनाची कठीण प्रक्रियात्मक व्यवस्था संविधानवाद आहे. सत्ता परिवर्तनामध्ये शांततेने बदल होण्यासाठी निश्चित कालावधीत निवडणुक घेण्याची व्यवस्था करण्यात यावी. एकापेक्षा अनेक राजकीय पक्षाचे अस्तित्व असावे. तसेच लोकमत निर्मिती व अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य असावे. संविधानवादाचा आदर्श या बाबीची मागणी करतो की, या व्यवस्थेत बदलत्या काळानुसार स्वतः बदलण्याची क्षमता निर्माण होणे आवश्यक आहे. तसेच लोकशाही शासन व्यवस्थेत जनतेकडून होणारे हिंसक दंगे, जाळपोळ, असंविधानिक मार्गाचा वारंवार अवलंब, राष्ट्रीय संपत्तीची नासधुस, सांप्रदायिक हिंसा, राष्ट्रीय संपत्तीची हानी इ. असंविधानिक बाबीमुळे संविधानवादापुढे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. 

7) परंपरा आणि सामाजिक विविधता :

संविधानवाद समाजातील योग्य परंपरा, संस्कृती, कायदा इ. विविधतेला महत्व देतो. जर एखाद्या समाजामध्ये लोकशाही मूल्य जोपासणारी परंपरा नसेल किंवा समाज भिन्न संस्कृती, परंपरेत विभागलेला असेल तर लोकमत निर्मितीसाठी आवश्यक असलेले वातावरण निर्माण होणार नाही. शिवाय सामाजिक समतेपुढे मोठी समस्या राहील. ब्रिटन आणि अमेरिकेत अशा परंपरा विकसित झालेल्या आहेत. संविधानिक व्यवस्थेच्या विकसनशील राष्ट्रात हा उद्देश साध्य करता आला नाही. रॉबर्ट डहाल लिहीतात की, निवडणुकीच्या उत्तरदायित्वाबरोबर सामाजिक विविधता, अनेकतावाद बहुमतातील वर्गाद्वारे सत्तेच्या दुरुपयोगाला थोपविण्याचे प्रभावशाली साधन आहे. म्हणुन त्या त्या देशातील सभ्यता आणि परंपरा महत्त्वाच्या असतात. 

सारांश :

प्रस्तुत लेखात संक्षिप्तपणे संविधानवाद संकल्पना व तत्वाची चर्चा केलेली आहे. संविधानवाद ही संकल्पना मुख्यतः पाश्चात्य धारणा आहे. म्हणुन त्या देशांमध्ये अधिक प्रभाविपणे लागु करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. तेथील परंपरा व इतिहास संविधानवादाला पोषक राहिलेला आहे. तेथील अनेक संघर्ष शांततापूर्ण व परिणामकारक राहिलेले होते. म्हणुन हजारो वर्षाच्या वाटचालीत संविधानवाद संकल्पना विकसित झाली आहे. परंतु दुसÚया महायुध्दानंतर स्वातंत्र्य झालेल्या तिसÚया जगातील राष्ट्रात संविधानवादाचा संविधानाचा अंगीकार केला. परंतु त्या त्या देशातील स्थानिक संघर्ष विविधता यात समन्वय साधण्यात अनेक अडचणी आल्या. संविधानाचा अंगीकार नवस्वतंत्र देशांनी केला, त्याचा आधार संविधानवाद होता. 

संदर्भ :

1.Robert A. Dahl, A Preface to Democratic Theory on Democracy, Yele University Press, America, 1956.

2.Robert A. Dahl, On Democracy, 1998.

3.Rajeev Bhargava, Outline of a Political Theory

4.  एस. पी. वर्मा, आधुनिक राजनितिक सिध्दांत, 2013.

5.  अनुपचंद कपुर, कृष्णकांत मिश्र, राजनीति 

विज्ञान के सिध्दांत, 2001.

 

डॉ.सत्यपाल कांबळे

डॉ.राजू वानरसे

म. गांधी :अहिंसक क्रांतीकारक

प्रस्तावना :

भारतीय स्वातंत्र संग्रामातील एक अहिंसक वादळ म्हणजे म.गांधी किंवा गांधीयुग होय. टिळकांच्या निधनानंतर काँग्रेस नेतृत्वाची सर्वजबाबदारी म.गांधी यांच्यावर आली व  १९२० ते १९४८ हा २८ वर्षाचा प्रदिर्घ काळ म.गांधी विचार व चळवळीने व्यापला होता व भारतीय स्वातंत्र्याचा लढा सविनय मार्गाने अधिक तीव्र झाला होता. भारतीय स्वातंत्र लढा व सामाजिक परिवर्तन या दोन्ही ही बाबी एकत्र साधन्याचे कसब गांधीजीमध्ये होते व १९४० नंतर हा लढा अधिक गतीमान झाला परिणामी भारत ब्रिटिशांच्या जोखडातून मूक्त झाला. या करीता गांधीजीने आपले जीवन अर्पण केले म्हणून त्याना राष्ट्रपिता म्हटले जाते.

म. गांधीजीच्या संबंध जिवनाचा लढा ब्रिटिश राजवटीच्या अत्याचाराच्या विरूद्ध   होता. परंतू कधीही परकीय सत्तेशी लढण्यासाठी त्यांनी हिसांत्मक मार्ग अवलंबला नाही. तर अंहिसात्मक मार्ग व साधनाची पवित्रता महत्त्वाची मानून मानव जातीला वाचवण्यासाठी भारतातील सत्य, अंहिसा, सत्याग्रह, अपरीगृह, ब्रम्हचर्य इत्यादी  नैतिक मूल्यांचे पुर्नुजीवन केले. भारतालाच नव्हे तर जगाचा विध्वंस होण्यापासून वाचवून नैतिक व अहिंसक, शांततामय मार्गाचा आदर्श घालून दिला.

अहिंसक तत्वाची जडण-घडण :

म. गांधीजीवर भगवत गीतेचा खोलवर प्रभाव पडला आहे. गांधीजी म्हणतात ``मी जेंव्हा जेंव्हा उदास होतो, तेंव्हा भगवतगीतेकडे वळतो.'' त्यांचे अनसक्ती योग हे महत्त्वाचे पुस्तक आहे. तसेच जैन,बौद्ध धर्माच्या शिकवणूकीतून अंहिसा तत्वाने प्रभावीत झाले व  त्यातील श्रमाची प्रतिष्ठा त्यांच्या मनाला भावली. तसेच सर्मन ऑन दि माऊनटन यांची सविनय कायंदेभंगाची संकल्पनेने गांधीजींना प्रभावीत केले. तसेच जॉन रस्कीनच्या अन टू द लास्ट या पुस्तकाने त्यांच्या जिवनाला नवीन वळन मिळाले. तसेच लाओत्से व कन्पयुशियस यांच्या प्रभावातून गांधीयुग आकाराला आले.

गांधी विचाराचे नैतिक आणि अध्यात्मिक अधिष्ठान:

म.गांधीजींचा ईश्वरावर दृढ विश्वास होता. ईश्वरालाच ते सत्य व सत्ता मानत असत. ईश्वर म्हणजे एक स्वयंसिद्ध सर्वज्ञ सर्वगामी अशी जीवंत शक्ति असून प्राणीमात्र तिचा वास आहे. अशी त्यांची धारणा होती, `मी एक वेळ अन्नावाचून राहू शकेल परंतू प्रार्थने वाचून राहू शकणार नाही.' म्हणून गांधीजी म्हणतात की, `ईश्वर म्हणजे सत्य व सत्य म्हणजेच ईश्वर अशी त्यांची समजूत होती. सत्यागृहाचाही ईश्वर हाच प्रमुख आधार आहे व सृष्टीच्या निर्मीतीपासून  ते आज तागायत पर्यंची वाटचाल ही ईश्वरी ईच्छेमुळेच शक्य झाली आहे. गांधीजी म्हणतात की, दैनंदिन जीवनात ईश्वरी दर्शनासाठी आध्यात्मीक शिस्तीची गरज असते. यातून व्यक्तीच्या जीवनास व कृतीला जिवंत स्फुर्ती धर्मातून मिळते. परंतू धर्म म्हणजे कर्मकांड नाही. तर आपली कर्तृव्य स्वईच्छने व जाणीवपूर्वक करत राहणे अशी त्यांची धारणा होती. यालाच गांधीजी स्वधर्म म्हणतात. कोणत्याही  फळाची असक्ती ठेवू नये आणि कुणाची ही भीती बाळगू नये. त्यामूळे व्यक्ति मोहाच्या आहारी जावून अहंकार वाढणार नाही तर खरा अध्यात्मिक विकास साधला जाईल व ईश्वराचा साक्षात्कार होईल. व्यक्तिला आत्मबळ वाढवुन अमानवी शक्तिवर ताबा मिळवता येईल. आत्मबळ  वाढवण्यास अंहिसा एकमेव साधन आहे. खर्‍या सत्याचा साक्षात्कार अंहिसेनेच होईल. सत्यवृत्त, भूतदया, न्याय, बंधुभाव शांती आणि प्रेम या जगात आधारभूत आहेत, यामुळेच व्यक्तिचा सर्वांगीण विकास साधता येईल असे गांधीजीचे म्हणने होते.

सत्य आणि अहिंसा : गांधी विचाराचा आत्मा 

सत्य आणि अहिंसा मं. गांधीजीच्या विचाराचा पाया आहे. समाज राष्ट्रांना नैतिक बनवण्याचा गांधीजीचा माणस होता. म. गांधीजीच्या मतानुसार सत्य हि ईश्वर आहे सत्य सत तयार झाला आहे. याचा अर्थ होतो अस्तीत्व असणे सत्यास ईश्वर किंवा ब्रम्ह म्हणण्याचे कारण म्हणजे सत्य सत्ता व सत्ता म्हणजे परमात्मा ही सत्ता तिन्ही काळात असतो. यास गांधी सत्य म्हणतात. गांधीजी आपल्या जिवनाचे ध्येय सत्याचा शोध करणे आहे असे समजत. गांधीजीने सत्याचा व्यापक अर्थ सांगीतला आहे. विचार वाणी आचरणात सत्य असणे. गांधीजीच्या मंतानुसार दैनंदिन जीवनात सत्य सापेक्ष आहे. या सापेक्ष सत्यातुन निरपेक्ष सत्याकडे पोहचता येते. कारण निरपेक्ष सत्य ही जीवनाचे लक्ष आहे. याची प्राप्ती व्यक्तिचे परमधर्म आहे. म. गांधीजीच्या सत्याची संकल्पना केवळ व्यक्तिशी संबंधी नाही तर समाज व समुहाचा समावेश आहे. गांधीजी म्हणतात की संपूर्ण सत्याचे पालन, धर्म, राजकारण, अर्थकारण, कुटुंब, धोरण इत्यादी सत्याचा समावेश असावा.

अहिंसा सत्याकडे जाण्याचा एक मार्ग आहे. भगवान बुद्ध,रामचंद्र, जैन विदवान, टॉलस्टॉय इत्यादी अहिंसेची प्रेरणा म. गांधीना मिळाली आहे. अहिंसा म्हणजे केवळ हिंसा किंवा हत्या न करणे एवढाच नाही. कोणत्याही जीवाला स्वार्थ, क्रोध, दु:ख, कष्ट पोहचवने किंवा मारणे आहे. अहिंसेच्या अनुयायांनी आपल्या सर्व भावनेवर विजय मिळवून प्राण्याप्रती प्रेम आणि मैत्रीची भावना जोपासणे आहे. कुविचार, हिंसा मिथ्य भाषण द्वेषभावना, वाईट विचार इत्यादी बाबी देखील म. गांधी हिंसा मानतात.

म. गांधीजींनी साकारात्मक आणि नकारात्मक अहिंसा सांगीतली आहे. कोणत्याही प्राण्यास काम, क्रोध प्रेरीत होवून  कुणाला हिंसा न पोहचवणे ही नकारात्मक अहिंसा आहे. साकारात्मक अहिंसा सार्वभौम प्रेम, करूणा इत्यादी भावनेवार आधारलेली आहे. याचे चार मुलभूत तत्त्व आहेत. प्रेम, धैर्य, अन्यायाचा विरोध आणि विरता म. गांधीजीने अहिंसेचे तीन प्रकार सांगीतले आहेत.

जागृत किंवा वरीपुरूषाची अहिंसा ही दुखातुन  निर्माण न होता अंतरआत्म्याचा स्वाभाविक आवाज आहे. अंतरीक विचाराची श्रेष्ठता व नैमिततेतून ही स्वीकारलेली असते. शक्तीशाली असून ही शक्तिचा वापर न करने होय. याचा सर्वच क्षेत्रात जनतेने उपयोग केला पाहीजे.

औचित्यपूर्ण अहिंसा एक धोरण म्हणून या अहींसेच्या स्वीकार केला जातो. ही व्यक्तिचा अहिंसा आहे किंवा असाहय व्यक्तिचा निष्क्रीय प्रतिरोध आहे. नैतिक विश्वासपैकी निर्बलतेच्या कारणाने ही अहिंसा स्वीकारली जाते.

भित्र्या व्यक्तिची अहिंसा  भित्रे लोक सुद्धा अहिंसेचे ढोंग करतात. गांधीजी यास निक्रिय हिंसा म्हणतात मा. गांधी म्हणतात की, जर आमच्या हद्यात हिंसा भरलेली असेल तर आपली कमजोरी लपवण्यासाठी अहिंसेचा सहारा घेण्यापेक्षा हिंसा अधिक चांगली आहे म्हणून व्यक्तिला एकत्र जोडण्यात अहिंसेची भूमिका महत्त्वाची आहे. कारण ही अहिंसा सर्वांनी उपयोगात आणण्यासारखी आहे. गांधीजीच्या शब्दात सांगावयाचे झाल्यास अहिंसा व्यक्तिगत गुण असेल तर ते माझे साठी ताज्य आहे. माझी अहिंसेची कल्पना व्यापक आहे. ती करोडो लोकांची आहे मी तर अहिंसेचा सेवक आहे. आम्ही हे सिद्ध करण्यासाठी जन्मलो आहे की, सत्य आणि अहिंसा व्यक्तिगत अचरणाचे नियम नाहीतर अहिंसा, समाज आणि राष्ट्राच्या धोरणाचा भाग असले पाहिजे. अहिंसा सर्वासाठी, सर्व वेळ, सर्व ठिकाणी आहे. म्हणून अहिंसा समाज व राष्ट्रांनी अंगीकारली पाहिजे. ही प्रासंगिकता आज देखील तेवढीच आहे.

सत्याग्रह क्रांतीचे अभेद्य साधन:

मा. गांधीजीने अहिंसेला मूर्तस्वरूप प्राप्त करून देण्यासाठी राजकीय क्षेद्धा व व्यवहारात उपयोगात आणलेली कार्यपद्धती  म्हणजे सत्याग्रह आहे. याची सुरवात मा. गांधीजीने द. अप्रâीकेत केली आहे. सत्याग्रह म्हणजे आग्रह धरणे आहे. याचा आधार सत्यातून जतन होणारे प्रेम तथा अहिंसेची शक्ती आहे. ही शारिरीक किंवा भौतिक शक्ति व राहता ती आत्मीक आहे. याचा सार म्हणजे अंतीमत सत्याचा विजय होतो. मा. गांधीजीनी याचा उपयोग ब्रिटिशांच्या विरोधात स्वातंत्र्यासाठी केला आहे. शिवाय साधने ही असहकार, सविनय कायदेभंग, उपवास, हिजरत धरणे, हडताळ, सामाजिक बहिष्कार ही अहिंसक साधनाचा उपयोग गांधीजींना केला आहे. सत्यनिष्ठ, इमानदारी, निर्भयता, ब्रम्हचर्य, निर्धनता, अहिंसा हे सत्याग्रहीचे आवश्यक गूण आहेत. मा.गांधीजीने सत्य अहिंसा व सत्याग्रहाच्या संघटनाद्वारे वाईट प्रवृत्तीचा विरोध करणारे शस्त्र उपयोगात आणले आहे. सत्याग्रह केवळ विरोधी किंवा युद्धात उपयोगात आणावे असे नाही तर व्यक्तिगत जीवनातील वाईट प्रवृत्ती नाहीशा करण्यासाठीr देखील उपयोगात आणता येते. एवढेच नाहीतर सत्यागृहाने मानवीज्ञान आणि विचारधारेला प्रभावीत केले आहे. सत्याग्रह नवीन शास्त्र आहे अथवा कर्मयागाचे व्यवहारीक तत्वज्ञान आहे. आजच्या अनैतिक, अमानवीय, भ्रष्टाचारी, अन्याय, अत्याचार, स्त्रीदमन बलत्कार इत्यादी प्रवृत्तीचा विनाश करण्यासाठी आवश्यक शास्त्र आहे. कारण सत्याग्रहात घृणा, छळ, कपट असत्य वर्जीत आहे. गांधीजीच्या शब्दात सत्याग्रह सत्यावर आरूढ होवून अथवा सत्याला साक्षी ठेवणे. दुसर्‍या  शब्दात प्रेमाने स्वत: कष्ट चलण्यास तत्पर असणे असा आहे. आपल्या विरोधकांच्या मनात अशी भावना जागृत करणे की, आपल्या व्यक्तिस हानी पोहचणार नाही म्हणून सत्यागृह आत्मनुभूती आणि संयोगाच्या माध्यमाततून पुढे चालतो. राज्याअंतर्गत निर्माण होणारा हिंसाचार , विद्रोह वाईट प्रवृत्ती इत्यादीवर इतरांना त्रास न देता मनपरिवर्तनातून सामाजिक परिवर्तन घडून येते.

अहिंसा क्रांतीचा मार्ग :

जगातील वाढती शस्त्र स्पर्धा, दहशतवाद, हिंसाचार यावर प्रतिबंध करण्यासाठी अंहिंसा एक अमोघ शस्त्र आहे. कारण समाजात विस्तारीत जाणारी हिंसा व हिंसाचार वाढत जात आहे. आपण सत्यमेव जयते म्हणतो परंतू सत्य मार्गावर कोण? चालतो. त्यासाठी सामान्य जनतेत जावून अंहिसेचा प्रचार करावा लागेल व यातून जनतेत निर्भयता निर्माण करावी लागेल. थोडक्यात अहिंसेतूनच चांगला नागरीक घडवता येईल. याकरिता आपल्या शिक्षणामध्ये अंहिसा तत्व आणि संस्काराचा अंर्तभाव करून नवी पीढी घडवावी लागेल. तरच म. गांधीजीचे विचार साकार होतील.

अंहिसा सक्रीयपणे ज्ञानपूर्वक कष्ट सहन करणे तात्पर्य अन्याय व अत्याचारापूढे नतमस्तक न होता. अत्याचारा विरूद्ध आपली आत्मीकशक्ती आजमावने म्हणजे अंहिसा आहे. या नियमानुसार चालणारा एखादा व्यक्ति देखील आपला सन्मान धर्म आणि आत्म रक्षणासाठी साम्राज्यवादी व्यवस्थेशी आव्हान देवू शकतो, समाजसुधारणेची पार्श्वभूमी तयार करू शकतो. म्हणून अहिंसेचा मार्ग हा क्रांतीकारक व मूलगामी आहे याचा सर्वांनी स्विकार करावा. अहिंसेचा मार्ग अवलंबवण्याची कोणत्य्ाा शस्त्राची गरज नाही तर याची आवश्यकता यासाठी आहे की, आपले शरीर हे केवळ शरीर नाही तर एक अमर आत्मा आहे. भारतीय मनुष्य स्वभावाचा विकास अशा मर्यादेपर्यंत झाला आहे की, सामान्य जनते करिता हिंसे ऐवजी अंहिसेचा सिद्धांत अधिक स्वभाविक आहे. शांतता प्रस्थापित होण्यासाठी शांततामय साधनाच्या अवंलबंनामूळे शोषण, अत्याचाराचा प्रतिकार करण्याचा पर्यन्त करावा या साधनाद्वारे स्वातंत्रता मिळवावी, जर यशस्वीपणे आपण असे केले तर जागतीक शांतता स्थापनेच्या दिशेने केली जाणारी जास्तीत जास्त मदत असेल.

राजकारणाचे आध्यात्मिकरण:

म.गांधीजीने राजकारणाचे आध्यात्मिकरण केले आहे. त्यांचा विश्वास होता की, राजकारण मानवी समाजासाठी वरदान ठरेल. याकरीता उच्चत्तर नैतिक आणि आध्यात्मिक सिंद्धांतावर निर्भर असावा. गांधीजीने राजकारणाला उच्च नैतिक आणि धार्मीक भावनेचे प्रतिक मानतात. गांधीजी `धर्म आणि राजकारण यात फारकत करत नाहीत. तर गांधीजी म्हणतात की, धर्म विरहीत राजकारण असू शकत नाही. धर्मापासून वेगळे राजकारण म्हणजे मुडद्या समान आहे. त्यात आत्म्याचे हनन होते. गांधीजी धार्मीक धर्मांधत: व कर्मकांडाचे समर्थक नव्हते. त्यांचा दृष्टीकोण लौकीक व मानवतावादी होता, प्राणीमात्राची सेवा करणे हे वास्तविक अध्यात्मीक जीवनाचे मूलतत्त्व मानत होते. त्यांचे म्हणने होते की, `मानवी क्रियेपासून अलग कोणता धर्म नाही. राजनीति शब्दात नीती अर्थात धर्म आणि मानवतेला प्राथमिकता देत होते `राज अर्थात सत्ता' नाही तर धर्मासंबंधी लौकीक दृष्टीकोणामूळे गांधीजीने राजकारणात प्रवेश केला. कारण (तत्कालीन) वर्तमान राजकारण धर्म विरहित होत चालले आहे. आणि धर्माची राजकारणात पुर्नस्थापना करणे आपले कर्तृव्य समजत असत. गांधीजी म्हणतात, `मी राजकारणात याकरिता भाग घेतो की, राजकारण आपणास सापा सारखे  चहूबाजूने घेरले आहे मी या सांपाशी संघर्ष करू ईच्छीतो. म्हणून मी राजकारणात प्रवेश करू ईच्छीतो. राजकारण आणि धर्माचा काही संबंध नाही असे म्हणणार्‍याला गांधीजी उत्तर देतात की, त्यांना धर्माचा व राष्ट्रप्रेमाचा अर्थ कळला नाही गांधीजीच्या मते राजकारण राष्ट्र धर्म आहे, यापासून वेगळे होवून व्यक्ति आपला आत्मघात करून घेईल त्यामूळे राजकारण धर्म आणि नैतिकतेची एक शाखा आहे. परिणामी राजकारण `शक्ति' आणि `संपती' मिळवण्याचा संघर्ष नाही तर लाखो पददलितांना सुंंदरजीवन उदर्रनिर्वाह करण्यास योग्य बनवणे, मानवी गूणांचा विकास करणे, व्यक्तिचे स्वातंत्र्य, बंधुभाव, सामाजिक, समानता संदर्भात जागरूक करण्याचा निरंतर प्रयत्न करावे. एखादा राजकीयतज्ञ हा उद्देश प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करतो तो धार्मीक असल्याशिवाय शक्य नाही.

सर्वोदय समाज व्यवस्थेतील राज्य धर्मनिरपेक्ष असेल तात्पर्य राज्याच्या नागरिकांना निर्विवादपणे स्वधर्म पालणाचा आधिकार असेल, राज्य एखाद्या कोणत्याही धर्मांचे सरंक्षण करणार नाही किंवा धर्म राज्याच्या सर्वांगीन विकासास बाधक ठरणार नाही. कारण राज्याचा कोणताही धर्म किंवा संप्रदाय नसेल तर सर्वधर्मसमभाव असेल सत्य, अंहिसा, प्रेम, सेवा इत्यादी पालण करेल. गांधीजी नैतिकता आणि शुद्ध विचार, अचरणास खरा धर्म मानतात व राजकारणात देखील नैतिक मूल्याला महत्त्व दिले राजकारण हिसंक आहे. कारण सत्या व धर्मांच्या शाश्वत तत्वावर चालत नाही व यामूळेच मानवी जीवनास गती मिळते यामूळे राजकारणाच्या आध्यात्मिकरणाला चालणा देतात. गटबाजी, सौदेबाजी, विघटनात्म घटक, विद्रोह इत्यादीचे उन्मूलन होवून परस्पर सहकार्य, सदभावना, समन्वय इत्यादी करिता राजकीय आध्यात्मिकीकरणाचा उपदेश करतात.

अराज्यवादाचे समर्थन:

अराजकतावादी विचारप्रवाह दोन प्रकारेचे आहेत प्रुब्धो, बॉकनिन, क्रोपोटकीन, मार्क्स  क्रांतीकारी तर विलियम गॉडवीन, टॉल्सटाय यांच्यासारखे अंहिसक अराज्यवादी या परंपरेत म. गांधी यांचा समावेश होतो. अराज्यवादी विचार राज्यविहिन समाजाची कल्पना करतात. जनतेचे कल्याण, राज्याचा कमीत कमी हस्तक्षेप व  काही निवडक कार्यच राजकीय शक्तिने करावे. गांधीजीने राज्याचा विरोध केलेला नाही. तर राज्यात हिंसाचार शोषण, अत्याचार नष्ट करून वर्तमान राजकीय व्यवस्था अिंहसात्मक साधनांच्या आधारावर राज्य नैतिक बनवायचे होते. यामध्ये प्रत्येक व्यक्तिचे स्वईच्छेने सहभाग असेल राज्य विहिन समाज पूर्णपणे अहिंसक असेल भांडण, तंट्याचा निपटारा ग्रामपंचायत करेल यात समाजातील प्रत्येक सदस्य शासनात सहभागी असेल हे अशा पद्धतीने वागतील की, दुसर्‍याच्या कार्यात अडथळा निर्माण करणार नाहीत. स्वच्छ, साधे आणि निर्मळ जीवन असेल , मोठे दुर्गंधीयुक्त शहर असणार नाही, मोठे यांत्रीकीकरण असणार नाही व शोषण असणार नाही. गांधीजी राज्यविहीन समाजाची कल्पना करत असले तरी राज्य समाप्त करण्याचे समर्थन करत नाहीत. तर राज्याचे कार्यक्षेत्र कमी करण्याव होते या विचारास सैद्धांतिकदृष्टीने अराज्यवादी किंवा व्यवहारिक व्यक्तिवादी म्हटले जाते, गांधीजींने म्हटले की, हिसेंच्या आधारावर राज्य नष्ट केले जावू शकत नाही. यासाठी महत्त्वपूर्ण सल्ला दिला आहे. १. सत्ता विकेंद्रीकरण, २. राज्याच्या अंतर्गत एक व्यक्ति किंवा गटात सत्तेचे  केंद्रीकरण झालेले  असू नये, ३. प्रभूसत्तेचा विरोध, गांधीजी शुद्ध नैतिक सत्तावर आध्ाारित जनतेच्या प्रभुसत्तेवर विश्वास ठेवतात. नैतिकतेचे विरोध करणारे कायदयाचा विरोध करतात. तर ४. राज्याचे कमीत कमी कार्यक्षेत्र असावे. गांधीजी म्हणतात की सर्वोत्तम राज्य म्हणजे जे सरकार कमीत -कमी शासन करते अशा प्रकारे म. गांधीजींने अराज्यवादाचे समर्थन केले आहे.

म.गांधी :क्रांतीकारी परिवर्तन :

गांधीजी रूढीवादी होते की, क्रांतीकारी असा प्रश्न निर्माण होतो. राज्यशास्त्रज्ञाने रूढीवादाचे चार वैशिष्टये सांगीतलेली आहेत १. धर्म आणि संपत्तीचा आदर्श २. समाजाच्या ऐतीहासीक विकासावर विश्वास  ३. इतिहासात लोकांच्या ईच्छेप्रमाणे वळण देणे  ४. जिवनाचे काम निष्ठपूर्वक करणे या अवलोकनानंतर गांधीजीना रूढीवादी म्हणता येत नाही. गांधीजीने आपले संपूर्ण जीवन सामाजिक व्यवस्थेत परिवर्तन करण्यासाठी अर्पण केले आहे. सत्य, अंहिसा, सत्याग्रह ही कार्याचे सुत्र आहेत. वर्तमान राजकीय व्यवस्थेत या सुत्राने बदल घडवता येतो व हि सुत्र सर्वांनाच अवलंबवता येतात असा विश्वास म. गांधी देतात. कायदा प्रस्थापनासाठी जे बाधक असतात परदेशी असो की, स्वकिय असो या मार्गाने त्याच्या मुकाबला करता येतो. गांधीजींचा असा विश्वास होता की, मनुष्यात एवढी क्षमता आहे की तो समाज आणि सत्याचा विकास स्वत: च्या ईच्छेने करू शकतो. जर राज्य जनतेची अवहेलना करत असेल तर जनतेने राज्याचा अहिंसात्मक साधनाने विरोध करावा.

सारांश :

अशा प्रकारे म. गांधीजीने भारतीय स्वातंत्र लढा व परिवर्तनात महत्त्वाची भूमिका आहे. म. गांधीजीने वर्तमान भारतीय समाजात निर्माण झालेले विविध प्रश्न, भष्ट्राचार, शोषण,अन्याय, अत्याचार, स्त्री अत्याचार , अनैतिकता, दहशतवाद, नक्षलवाद, अशा अनेक गंभीर समस्या निर्माण झालेल्या आहेत. त्याची सोडवणूक गांधी विचाराने करता येईल. परंतू वर्तमान राजकारण किंवा राजकीय पक्ष व पूढारी गांधीजीच्या नावाने गांधीगीरी करत आहेत. गांधीजींनी प्रतिपादन केलेले सत्य, अहिंसा,सत्याग्रह राजकारणाचे आध्यात्मिकिकरण भारतीय राजकारणाला नैतिकमार्गावर आणण्यासाठी अतिशय मार्गदर्शक आहेत.

संदर्भ :

म. गांधी सत्याचे प्रयोग (आत्मकथा), नवजीवन प्रकाशन मंदिर, अहमदाबाद, २००९.

म. गांधी, मेरे सपनों का भारत, राजपाल एंण्ड सन्ज, दिल्ली, २०१२.

म. गांधी, हिंदस्वराज्य, १९५९.

म.गांधा- सत्याग्रह

म. गांधी, अनासक्तीयोग, सस्ता साहित्य मंडळ, दिल्ली १९५७.

यशपाल जैन, अहिंसा का अमोघ अस्त्र, सस्ता साहित्य मंडळ प्रकाशन , इलाहाबाद २०१२.

जैन पुखराज, स्वतंत्रता आंदोलनका इतिहास.

भोळे, भा.ल. आधूनिक भारतीय राजकीय विचार, पिंपळापुरे प्रकाशन, नागपूर २००३.

दादा धर्माधिकारी, सर्वोदय दर्शन, सर्वसेवा संघ प्रकाशन, वाराणसी, १९८३.

  १०.पास्कल अ‍ॅलन नाझरेथ (अनुवाद) सुाता गोडबोले, म.गांधी, राजहंस प्रकाशन, पुणे           

     २०१४.